Toprak pH Değeri Kaç Olmalı? Ölçüm, Sınıflar ve Yorumlama

Toprak pH değeri neyi gösterir?

pH, toprak çözeltisindeki hidrojen iyonu etkinliğinin ölçüsüdür ve toprağın asit, nötr ya da alkali olduğunu gösterir. Ölçek logaritmiktir: pH 8 olan bir çözelti, pH 7 olana göre on kat daha az hidrojen iyonu içerir. Bu yüzden 7,0 ile 8,0 arasındaki fark küçük bir sayı farkı değil, toprak kimyasında büyük bir değişimdir.

pH tek başına bir besin elementi değildir, ama neredeyse bütün besinlerin bitkiye ne kadar yarayışlı olduğunu belirler. Aynı miktarda fosfor, demir veya çinko içeren iki topraktan pH'ı yüksek olanında bitki bu elementleri daha zor alır. Ayrıca pH düştükçe toprakta bulunan ağır metaller daha hareketli hale gelir [13]. Bu nedenle pH, toprak analizi raporunda diğer bütün sonuçların yorumunu etkileyen ilk satırlardan biridir.

Toprak pH sınıfları nelerdir? İki şema arasındaki fark

Türkiye'deki laboratuvar raporlarında iki ayrı pH sınıflaması dolaşır. En yaygın olanı Ülgen ve Yurtsever'in Türkiye Gübre ve Gübreleme Rehberi'ndeki şemadır [85]; bazı laboratuvarlar ise Tüzüner'in Toprak ve Su Analiz Laboratuvarları El Kitabı'ndaki şemayı kullanır [88].

Kaynaklar: sol sütun [85], aktaran [86] ve [87]; sağ sütun Tüzüner (1990), aktaran [88].

Fark şuradadır: Tüzüner şeması yalnızca 7,0'ı nötr sayar, Ülgen ve Yurtsever ise 6,5–7,5 aralığının tamamını nötr kabul eder. Örneğin pH 7,3 bir raporda "nötr", diğerinde "hafif alkali" yazabilir. İki rapor aynı toprağı farklı adla tanımlıyor olabilir; karşılaştırmada sınıf adına değil sayıya bakılmalıdır.

Bu sitede, Türkiye laboratuvar raporlarının büyük çoğunluğuyla uyumlu olduğu için Ülgen ve Yurtsever şeması kullanılır. Elinizdeki raporun hangi şemayı kullandığını anlamanın en kolay yolu, 7,0 ile 7,5 arasındaki bir değerin nasıl adlandırıldığına bakmaktır: "nötr" yazıyorsa büyük olasılıkla Ülgen ve Yurtsever, "hafif alkali" yazıyorsa Tüzüner şeması kullanılmıştır.

Türkiye topraklarının pH değeri kaç?

Türkiye toprakları ağırlıkla alkali karakterlidir. Ulusal toprak verimlilik verisine göre topraklarımızın yaklaşık %60'ı pH 7,5–8,5 aralığında (hafif alkali), yaklaşık %30'u nötr ve yaklaşık %9,5'i hafif asittir [107]. Asit topraklar ağırlıkla yağışın bol olduğu Doğu Karadeniz'de bulunur.

Kaynak: TOVEP verisi, Eyüpoğlu [107]; veri 1990'lara aittir.

Alkali karakterin büyük kısmı kireçten gelir: ülke topraklarının yaklaşık %30'u fazla veya çok fazla kireçli sınıftadır [107]. Bu yüzden Türkiye'de pH sorunu çoğu zaman "asitlik" değil, kireçle birlikte gelen besin bağlanması sorunudur. Kireçli toprakların özel yönetimi için kireçli toprak sayfasına bakabilirsiniz.

pH besin elementlerinin yarayışlılığını nasıl etkiler?

Besin elementlerinin çoğu için en uygun aralık pH 6,0–7,5'tir [91]. Bu aralığın altına ve üstüne çıkıldıkça farklı elementler bağlanır ve bitkinin erişemeyeceği hale gelir. Aşağıdaki tablo nitel bir özettir; aralıklar keskin sınırlar değil, eğilimleri gösterir.

Kaynak: genel toprak bilimi bilgisi; değerlendirme çerçevesi [91].

Fosfor: Alkali ve kireçli toprakta fosfor kalsiyumla bağlanır. Verilen fosforun bir kısmı kısa sürede bitkinin erişemeyeceği forma geçer; bu yüzden fosfor bu topraklarda tabana, banda veya ocağa verilir. Kireç arttıkça analizde yeterli görünen fosfor bile bitkiye yetmeyebilir [86].

Demir, çinko, mangan: Bu elementlerin yetersizliği en çok nötr ve kireçli topraklarda görülür; bunları ölçen DTPA testi de tam olarak bu topraklar için geliştirilmiştir [92]. Topraklarımızın yaklaşık yarısında DTPA-çinko 0,5 mg/kg'ın altındadır [107]. Demir klorozu (yaprakta damarlar arası sararma) topraktaki toplam demir bol olduğu halde görülebilir; kireçli toprakta inorganik demir tuzu vermek yerine kararlı şelat formları veya yaprak uygulaması tercih edilir.

Bor: Alkali toprakta borun yarayışlılığı da değişir, ancak bor eksikliği ile fazlalığı arasındaki aralık dardır. Bor gübresi analiz sonucu görülmeden verilmemelidir.

Ağır metaller: pH düştükçe aynı toplam metal miktarı toprakta daha hareketli hale gelir ve bitkiye geçişi kolaylaşır [13]. Bu yüzden Türkiye'deki ağır metal sınır değerleri asidik toprak için daha sıkıdır: örneğin kurşun için pH 5–6 aralığında 50 mg/kg, pH 6'nın üzerinde 300 mg/kg; kadmiyum için sırasıyla 1 ve 3 mg/kg [109]. Kirlilik şüphesi olan bir tarlada pH değeri, ağır metal sonucunun da nasıl okunacağını belirler.

pH ile kireç aynı şey mi?

Hayır. pH, toprak çözeltisinin asitlik veya alkalilik derecesidir ve birimi yoktur. Kireç ise topraktaki kalsiyum karbonat miktarıdır ve yüzde olarak verilir; Scheibler kalsimetresiyle ölçülür [86] [87]. Biri "ne kadar alkali" sorusunu, öteki "alkaliliği tamponlayan ne kadar kireç var" sorusunu yanıtlar.

Kireçli topraklar genellikle hafif alkalidir ve kireç pH'ı tamponlar; yani pH'ı düşürmeye çalıştığınızda kireç çözünerek pH'ı yeniden yükseltir. Bu yüzden kireci yüksek bir tarlada pH'ı kalıcı olarak düşürmek pratikte çok zordur. Öte yandan pH 8,5'in üzerindeki değerler çoğu zaman kireçten değil, değişebilir sodyumun yüksekliğinden kaynaklanır. Bu durumda aynı numunede EC ve değişebilir sodyum (ESP) istenmelidir; sodyumlu ve tuzlu toprakların yönetimi toprak tuzluluğu sayfasında anlatılıyor.

Kaynaklar: [86], [87], [90].

Hangi bitki için hangi pH uygundur?

Genel kural, besin elementlerinin çoğunun pH 6,0–7,5 aralığında en iyi yarayışlılıkta olmasıdır [91]. Bitkilerin pH tercihi ise türe, çeşide ve meyve ağaçlarında anaca göre değişir. Bazı bitkiler asit topraklara uyum sağlamıştır; örneğin çay, Doğu Karadeniz'in asit topraklarında yetiştirilir. Bazı türler ve anaçlar ise kirece ve alkaliliğe daha dayanıklıdır.

Bitki bazında kesin pH aralıkları kaynaktan kaynağa değiştiği için bu sayfada sayı vermiyoruz. Yeni bir ürüne veya bahçe tesisine karar verirken şu sırayı izleyin:

1. pH ile birlikte kireç, tuz ve bünyeyi gösteren bir analiz yaptırın.
2. Meyve bahçesinde derin numune ve aktif kireç analizi isteyin; anaç seçimi buna göre yapılır.
3. Bölgenizdeki araştırma enstitüsünün veya ziraat mühendisinin ürün ve anaç önerisini alın.
4. Toprağı bitkiye uydurmaya çalışmak yerine, mümkün olduğunda bitkiyi ve anacı toprağa uygun seçin.

Tarla bitkilerinde pH'tan çok, pH'ın yol açtığı besin sorunlarına bakılır. Örneğin kireçli ve alkali bir toprakta mısır yetiştirilecekse çinko, fasulye ekilecekse tuz ve çinko, meyve bahçesi kurulacaksa demir klorozu riski ayrıca değerlendirilmelidir. Bu riskleri sayıyla görmenin yolu, pH ile birlikte DTPA mikro element analizini de istemektir [92].

Toprak pH'ı nasıl ölçülür?

Türkiye'deki laboratuvarlar pH'ı cam elektrotlu pH metreyle iki yoldan biriyle ölçer: saturasyon çamurunda [87] veya toprak ile suyun ağırlıkça 1'e 2,5 oranında karıştırıldığı süspansiyonda [90]. 1:2,5 yönteminde toprak, ağırlığının 2,5 katı saf suyla karıştırılır, bir süre bekletilir ve süspansiyona elektrot daldırılarak okuma yapılır. Yöntemler arasında küçük farklar olabileceğinden raporda yöntem satırı kontrol edilmeli, yıllar arası karşılaştırmada aynı laboratuvar kullanılmalıdır.

Ölçümün doğruluğu numuneye bağlıdır. pH tarla içinde değişebilir; tek noktadan alınmış toprak tarlayı temsil etmez. Tarla için 8–10 noktadan alınıp karıştırılmış yaklaşık 1 kg toprak gönderilmelidir [104]. Adım adım yöntem için toprak numunesi nasıl alınır rehberine bakın.

Ev tipi pH kalemleri ve test kitleri kabaca yön gösterebilir, ancak kalibrasyon ve yöntem farkları nedeniyle laboratuvar ölçümünün yerini tutmaz. Gübre kararı veya bahçe tesisi gibi kalıcı kararlar için akredite bir laboratuvarın raporu esas alınmalıdır.

Asit ve alkali toprakta pH nasıl yönetilir?

Asit toprak (pH 5,5'in altı)

Asit topraklarda fosfor demir ve alüminyumla bağlanır, kalsiyum ve magnezyum azalır, alüminyum ve mangan toksisitesi görülebilir [91]. Çözüm kireçlemedir; ancak ne kadar kireç verileceği yalnız pH'a bakılarak belirlenmez. Laboratuvardan ayrıca "kireç gereksinimi" analizi istenmeli ve doz bu analize, bünyeye ve yetiştirilecek bitkiye göre bir ziraat mühendisiyle belirlenmelidir. Aşırı kireçleme de mikro element bağlanmasına yol açabilir.

Alkali ve kireçli toprak (pH 7,5'in üstü)

Türkiye'nin çoğunu oluşturan bu topraklarda sorun pH'ın kendisi değil, fosfor ve mikro elementlerin bağlanmasıdır. Kireçli tarla toprağında pH'ı büyük miktarda kükürt gibi malzemelerle düşürmeye çalışmak, kireç tamponladığı için tarla ölçeğinde genellikle ekonomik değildir. Daha gerçekçi adımlar şunlardır:

• Asit karakterli gübre formlarını tercih etmek;
• Fosforu tabana, banda veya ocağa vermek;
• Çinko ve demiri şelatlı formda ya da yapraktan uygulamak [92];
• Organik maddeyi artırmak: ahır gübresi, kompost, yeşil gübre, anız yakmamak. Topraklarımızın yaklaşık %64'ünde organik madde %2'nin altındadır [107]; ayrıntı toprak organik maddesi sayfasında.

Kükürt gibi pH düşürücü malzemeler küçük alanlarda, örneğin asit toprak seven bir bitki için hazırlanan sınırlı bir dikim alanında kullanılabilir; ancak doz toprağın kireç içeriğine bağlıdır ve analiz görülmeden belirlenmemelidir. pH 8,5'in üzerindeki sodyumlu topraklarda ise ıslah farklı bir konudur ve EC, ESP ile sulama suyu analizi birlikte değerlendirilmelidir.

Kireçli ve alkali topraklarda kök gelişimini ve besin yarayışlılığını destekleyen mikrobiyal gübrelerin etiket bilgisi ve uygulama dozları için Proverim ürün sayfasına bakabilirsiniz.