Toprak Numunesi Nasıl Alınır? Derinlik, Zaman ve Adım Adım Yöntem

Toprak numunesi neden doğru alınmalı?

Toprak analizinin değeri, laboratuvara giden numunenin tarlayı ne kadar iyi temsil ettiğine bağlıdır. Bakanlığın numune talimatı bunu açıkça yazar: usulüne uygun alınmamış bir numunenin analizi, en hassas cihazla yapılsa bile değer taşımaz [104]. Laboratuvar sizin gönderdiğiniz 1 kg toprağı ölçer; o 1 kg toprak tarlanızın ortalaması değilse rapor da tarlanızın raporu değildir.

Sorunun büyüklüğünü fosfor iyi gösterir. Aynı bölgedeki toprak örneklerinde fosforun varyasyon katsayısı bir çalışmada %133 tarla [89], Manisa'da %109 bulunmuştur [87]. Yani tek noktadan alınan bir avuç toprak, aynı tarlanın birkaç metre ötesinden çok farklı bir sonuç verebilir. Bu yüzden numune her zaman çok noktadan alınan toprakların karışımıdır.

Bahçe kültürleri enstitüsünün çiftçi broşürüne göre en sık yapılan hatalar şunlardır: yüzeyden elle 100–150 g toprak almak, etiketi tükenmez kalemle yazıp nemden okunmaz hale getirmek ve aynı mevkideki farklı bahçelerin toprağını karıştırmak [105]. Aşağıdaki adımlar bu hataları önlemek için hazırlandı. Numune laboratuvara ulaştıktan sonra sonuçların nasıl okunacağını toprak analizi yorumlama rehberinde bulabilirsiniz.

Toprak numunesi ne zaman alınır ve kaç yılda bir tekrarlanır?

Tarla bitkilerinde numune, ekim veya gübrelemeden 1,5–2 ay önce alınmalıdır; böylece sonuç gelmeden gübre alınmaz ve planlama zamanında yapılır. Donlu veya çamurlu günde numune alınmaz [104]. Gübrelemeden hemen sonra alınan numune fosfor ve potasyumu olduğundan yüksek gösterir; bu yüzden son gübrelemenin üzerinden yeterli süre geçmesi beklenmelidir.

Bağ ve meyve bahçelerinde uygun zaman hasattan yaklaşık 1 ay sonrasıdır. Yaprak analizi de yaptırılacaksa toprak numunesi yaprak örneğiyle aynı dönemde alınabilir [105].

Kaynaklar: [104], [105], [91].

Analiz sonuçları gübre önerisi için genellikle 2–3 yıl geçerli kabul edilir; örnekleme kaynaklı değişkenlik nedeniyle öneriler ± %10 oynayabilir [91]. Yıllar arası karşılaştırma yapacaksanız her seferinde aynı mevsimde, aynı derinlikten numune alın ve aynı laboratuvarı kullanın. Organik madde gibi yavaş değişen bir değerde bir yılda büyük sıçrama görürseniz, önce numune alma farkından şüphelenin; ayrıntı toprak organik maddesi sayfasında.

Tarla ve sebze alanında numune nasıl alınır?

Tarla bitkilerinde bir karışık numune en fazla 40 dekarı temsil eder; tarla homojen görünse bile daha büyük alanlar bölünerek ayrı numuneler alınır [104]. Tarla içinde rengi, eğimi veya bünyesi farklı kısımlar (ör. kumlu bir şerit, çukurda kalan ıslak bir köşe) ayrı numune olarak alınmalıdır [104] [106].

1. Dolaşma: Tarlayı zikzak çizerek dolaşın ve her 15–20 adımda bir durun [106].
2. Nokta sayısı: Bir karışık numune için 8–10 noktadan toprak alın [104].
3. Yüzeyi temizleyin: Alınacak noktadaki bitki artığı, taş ve yüzeydeki kabuğu kenara çekin.
4. "V" çukur açın: Bel küreğiyle işlenen katman derinliğinde, "V" şeklinde bir çukur açın. Çukurun düz yüzünden 3–4 cm kalınlığında, 18–20 cm boyunda bir dilim kesin [104].
5. Derinlik: Tarla bitkilerinde 0–20 cm, yani işlenen katman esas alınır; bazı laboratuvarlar 0–30 cm ister [104]. Hangi derinliği kullandıysanız etikete yazın.
6. Karıştırma: Tüm noktalardan gelen toprağı temiz bir kovada iyice karıştırın, taş ve kökleri ayıklayın.
7. Miktar: Karışımdan yaklaşık 1 kg toprağı torbaya koyun [104].

Kaynaklar: [104], [105], [106].

Sebze için Bakanlık talimatında ayrı bir kural yer almadığından, açık alanda sebze yetiştirilen parselde tarla bitkileri kuralları esas alınabilir. Sebze parselleri çoğu zaman tarladan küçüktür; farklı ürün, farklı gübreleme veya farklı sulama yapılan her parsel ayrı numune olarak alınmalıdır. Sıraya gübreli ekim yapılmışsa numune sıra üstünden alınmaz [104].

Meyve bahçesi ve bağda numune nasıl alınır?

Meyve ağaçlarının kökleri tarla bitkilerinden çok daha derine iner; bu yüzden bahçede tek katman yetmez. Bir karışık numune en fazla 20 dekarlık homojen bir bahçeyi temsil eder ve 5–6 noktadan alınır [106]. Noktalar ağaçların taç izdüşümünden, yani gübrenin verildiği ve besleyici köklerin bulunduğu bölgeden seçilir [105] [106]. Bahçe S, U veya zikzak (W) çizilerek dolaşılır.

Derinlik kaynağa göre biraz farklı verilir: bazı Bakanlık talimatları 0–20, 20–40 ve 40–60 cm katmanlarını [104] [106], bahçe kültürleri broşürü ise 0–30 ve 30–60 cm katmanlarını önerir [105]. Pratik öneri şudur:

• Verim çağındaki bahçe: 0–30 ve 30–60 cm, iki ayrı torba [105].
• Yeni bahçe kurulacaksa: 0–30, 30–60 ve 60–90 cm, üç ayrı torba [105]; mümkünse bir profil çukuru açılarak toprak katmanları ayrıca incelenir.

Her derinliğin toprağı ayrı karıştırılır ve ayrı torbaya konur; karışık numune miktarı 1–1,5 kg olmalıdır [105]. Laboratuvara hangi torbanın hangi derinliğe ait olduğu mutlaka yazılmalıdır; aksi halde katmanlı numunenin bir anlamı kalmaz.

Serada ve damla sulanan alanda numune nasıl alınır?

Seralar ve damla sulamayla yetiştirilen alanlar, tuz bakımından açık tarladan daha hızlı değişir. Sulama suyu ve gübreyle gelen tuz, damlatıcının çevresinde ve toprak yüzeyinde birikir; yağmurla yıkanma da olmadığı için sorun yıldan yıla büyüyebilir. Bu yüzden sera topraklarında tuz (EC) her yıl izlenmelidir.

Serada da numune birden çok noktadan alınıp karıştırılır, yüzey temizlenir ve "V" çukur yöntemi kullanılır [104]. Tuzun katmanlara göre dağılımını görmek için numunenin 0–20 ve 20–40 cm katmanlarından ayrı ayrı alınması önerilir; bu, Bakanlık talimatındaki katmanlı örnekleme mantığıyla aynıdır [104]. Farklı ürün yetiştirilen veya farklı sulama hattına bağlı sera bölmeleri ayrı numune olarak alınmalıdır.

Laboratuvara tuz analizinin hangi yöntemle yapılacağını sorun. Saturasyon ekstraktında ölçülen ECe ile 1:2,5 süspansiyonda ölçülen EC birbirinden yaklaşık 4 kat farklıdır [96]; sonucu doğru tabloyla okumak için yöntemi bilmek gerekir. Tuzluluk sınıfları ve yönetimi için toprak tuzluluğu sayfasına bakın.

Toprakta tuz yüksek çıkarsa sorunun kaynağı çoğu zaman sulama suyudur. Bu durumda toprak numunesiyle birlikte sulama suyundan da numune alınması ve aynı numunede sodyum (ESP veya SAR) değerinin istenmesi önerilir. Tuz sorunu gübreyle değil, drenaj ve yıkama suyuyla çözülür; doğru teşhis için toprak ve su sonuçlarının birlikte okunması gerekir.

Seralar kalıntı birikimi açısından da ayrı dikkat ister. Çukurova'daki tarım topraklarında yapılan bir çalışmada eski organoklorlu kalıntılardan DDE ve endosülfan sülfatın seralarda birlikte biriktiği bulunmuştur tarla [36]. Uzun yıllar yoğun ilaçlama yapılmış bir serada kalıntı şüphesi varsa, verimlilik analizine ek olarak pestisit kalıntısı analizi ayrıca istenmelidir.

Numune nasıl paketlenir, etiketlenir ve laboratuvara gönderilir?

Numune temiz ve sağlam bir torbaya konur. Toprak çok ıslaksa soba veya kalorifer üzerinde değil, gölgede kurutulmalıdır [104]. Mikro element analizi yaptıracaksanız numune paslanmaz çelik, plastik veya tahta aletle alınmalı; galvanizli kova ve paslı kürek çinko ve demiri bulaştırarak sonucu bozar [104].

Etiket kurşun kalemle yazılmalıdır; tükenmez kalemle yazılan etiket nemden okunmaz hale gelebilir [105]. Etikete en az şu bilgileri yazın:

• Adınız ve telefon numaranız;
• İl, ilçe, köy ve parsel (ada/parsel) bilgisi;
• Numunenin alındığı derinlik (ör. 0–20 cm veya 30–60 cm);
• Bir önceki ürün ve yetiştirilecek ürün;
• Sulu mu kuru mu, sulama yöntemi;
• Son gübreleme ve organik gübre uygulaması varsa tarihi.

Laboratuvar seçerken ilgili parametre için TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında TÜRKAK akreditasyonu olup olmadığına bakın; Bakanlığın Toprak Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü laboratuvarları 2014'ten bu yana akreditedir [113]. Kirlilik şüphesi varsa (sanayi, maden, atık su ile sulama, arıtma çamuru) rutin pakete ek olarak ağır metal analizi isteyin; verimlilik paketi ağır metal içermez.

Numune nereden alınmaz? Kaçınılacak hatalar

Tarlanın ortalamasını bozan noktalar numuneye karıştırılmamalıdır. Bakanlık talimatları şu yerlerden numune alınmamasını ister [104] [105] [106]:

• Eski gübre yığını ve hayvan yatağı yerleri, harman yeri;
• Sap ve kök yakılan yerler;
• Tümsekler ve su biriken çukurlar;
• Tarla bitkilerinde ağaç altları;
• Sıraya gübreli ekimde sıra üstü;
• Yol, çit, kanal ve dere kenarları;
• Karınca ve köstebek yuvaları.

Uygulamada sık yapılan hatalar da sonucu en az yanlış yer kadar bozar:

1. Yüzeyden elle bir avuç (100–150 g) toprak almak [105];
2. Tek noktadan numune almak; tarla için 8–10 nokta gerekir [104];
3. 40 dekardan büyük bir tarlayı tek numuneyle temsil etmek [104];
4. Aynı mevkideki farklı bahçelerin toprağını karıştırmak [105];
5. Gübrelemeden hemen sonra numune almak;
6. Derinliği etikete yazmamak veya her yıl farklı derinlikten almak;
7. Islak numuneyi sobada kurutmak [104];
8. Galvanizli kova veya paslı kürek kullanmak [104];
9. Etiketi tükenmez kalemle yazmak [105].

Numuneniz analiz edildikten sonra raporunuzu bir ziraat mühendisiyle birlikte okumak isterseniz WhatsApp hattımızdan gönderebilirsiniz.