Kireçli Toprak Nedir? Fosfor, Demir ve Çinko Alımına Etkileri

Kireçli toprak nedir ve kireç nasıl ölçülür?

Kireçli toprak, kalsiyum karbonat (CaCO₃) başta olmak üzere karbonat içeriği yüksek topraktır. Kireç çoğunlukla kireç taşı ve marn gibi ana materyalden gelir; yağışın az olduğu bölgelerde yıkanamadığı için toprakta kalır. Laboratuvarda toplam kireç, Scheibler kalsimetresiyle, toprağa asit eklendiğinde açığa çıkan karbondioksit hacminden hesaplanır [86] [87].

Türkiye'deki raporlarda kireç beş sınıfta verilir:

Sınıflar: Ülgen & Yurtsever (1995) [85], aktaran [86] [87] [88]. Türkiye dağılımı: TOVEP [107]; veri 1990'lara aittir.

Kireç tek başına "kötü" bir özellik değildir. Kalsiyum, kil taneciklerini bir arada tutarak toprak yapısını korur; kireçli topraklar asitleşmeye karşı tamponludur ve asit topraklarda görülen alüminyum ve mangan toksisitesi sorunu yaşanmaz [91]. Sorun, kireç arttıkça bazı besinlerin bitkiye geçişinin zorlaşmasıdır.

Dikkat: Bazı yayınlarda aynı sayı aralıkları farklı adlarla geçer; örneğin %1'in altı "kireçsiz", %15–25 "kireçli" diye yazılabilir [90]. Sınıf adına değil, yüzde değerine bakın. Raporun tümünü yorumlamak için toprak analizi rehberini kullanabilirsiniz.

Türkiye'de kireçli toprak ne kadar yaygın?

TOVEP verisine göre Türkiye topraklarının yarısından fazlası (%54) orta, fazla veya çok fazla kireçlidir; yaklaşık %30'u ise %15'in üzerinde kireç içerir [107]. Aynı envantere göre toprakların yaklaşık %60'ı pH 7,5–8,5 aralığında, yani hafif alkalidir [107].

Bölgesel çalışmalar da bu tabloyu destekler. İç Anadolu'da 2.672 örnek üzerinde yapılan bir çalışmanın özetine göre toprakların %56,1'i fazla ve çok fazla kireçli, %89,2'si hafif alkalidir [115]. Buna karşılık asit topraklar ağırlıkla Doğu Karadeniz'dedir [107].

Kısacası Türkiye'de çiftçinin büyük bölümü kireçli toprakta üretim yapar. Bu yüzden fosfor, demir ve çinko yönetimi ülke tarımının temel konularındandır.

Toplam kireç ile aktif kireç arasındaki fark nedir?

Toplam kireç, topraktaki bütün karbonatların toplamıdır. Taş ve iri taneler halindeki kireç de bu değere girer, ama bu iri taneler köke pek etki etmez.

Aktif kireç ise toplam kirecin ince taneli, kolay çözünen ve bitki köküyle en çok tepkimeye giren kısmıdır. Drouineau yöntemiyle (amonyum oksalat) ölçülür. Aynı toplam kirece sahip iki toprakta aktif kireç çok farklı olabilir; demir klorozu riskini toplam kireçten daha iyi yansıtır.

Bahçe tesisi için numune derinlikleri tarla bitkilerinden farklıdır; ayrıntılar için toprak numunesi nasıl alınır sayfasına bakabilirsiniz.

Kireç ile pH aynı şey mi?

Hayır. pH, toprak çözeltisinin asitlik veya bazlık derecesini gösteren bir ölçüdür. Kireç ise toprakta fiziksel olarak bulunan bir mineraldir. İkisi ilişkilidir: kireç bulunan topraklarda pH genellikle 7,5–8,5 aralığına yerleşir ve orada sabit kalır, çünkü kireç asitliği tamponlar.

Bu tamponlama nedeniyle kireçli toprağın pH'ını kükürt gibi maddelerle tarla ölçeğinde kalıcı olarak düşürmek ekonomik değildir; kireç bitene kadar pH eski haline döner. Pratikte sorun pH'ın kendisi değil, kireçle birlikte fosfor ve mikro elementlerin bağlanmasıdır [91].

pH 8,5'in üzerine çıkıyorsa durum farklıdır: bu çoğu zaman kirecin değil, toprakta biriken sodyumun işaretidir ve ayrı bir analiz (EC, ESP) gerektirir. Bu konuda toprak pH değeri ve toprak tuzluluğu sayfalarına bakabilirsiniz.

Kireçli toprakta fosfor neden bitkiye geçmiyor?

Kireçli topraklarda gübreyle verilen fosfat, toprakta bol bulunan kalsiyumla tepkimeye girer ve suda az çözünen kalsiyum fosfatlara dönüşür. Asit topraklarda aynı bağlanma demir ve alüminyumla olur; Türkiye'nin kireçli toprakları için doğru ifade kalsiyumdur [120].

FAO raporuna göre, doğrudan yöntemle ölçüldüğünde gübre fosforunun %25'inden fazlası nadiren uygulandığı yılın ürünü tarafından alınır [120]. Ancak bu fosfor kaybolmaz: aynı rapor, bitkilerin önceki yıllarda verilmiş fosforu uzun süre geri alabildiğini ve uzun vadeli bilançoda fosfor kullanım etkinliğinin %90'a kadar çıkabildiğini belirtir [120]. Bağlanma geri dönüşlüdür; "fosfor taşlaştı" ifadesi doğru değildir.

Türkiye'de toprakların yaklaşık %55–56'sı bitkiye yarayışlı fosfor bakımından yetersizdir [107]:

Sınıflar [85] (aktaran [86] [87]); dağılım TOVEP [107].

Kireçli topraklarda doğru fosfor testi, sodyum bikarbonatla yapılan Olsen yöntemidir [99] [87]. Fazla ve çok fazla kireçli topraklarda analizde "orta" görünen fosfor bile bitkiye yetmeyebilir; kireç ve fosfor sonuçları birlikte okunmalıdır [86].

Kireçli toprakta demir klorozu ve çinko eksikliği nasıl anlaşılır?

Kireçli topraklarda toplam demir çoğu zaman boldur; sorun, yüksek pH ve bikarbonat nedeniyle demirin bitkinin alamayacağı formda kalmasıdır. Bunun sonucu olan demir klorozu, bir hastalık değil, fizyolojik bir besin alım sorunudur. Tipik görüntüsü şöyledir:

• Belirti önce genç yapraklarda başlar, çünkü demir bitki içinde yaşlı yapraktan gence kolay taşınmaz.
• Yaprak damarları yeşil kalır, damarlar arası doku açık yeşil ve sarıya döner; ileri durumda yaprak neredeyse beyazlaşır, kenarlardan kuruyabilir.
• Bikarbonatlı sulama suyu, soğuk ve aşırı ıslak toprak, sıkışma belirtiyi ağırlaştırır; bahar yağışlarından sonra artıp kuruyunca hafifleyebilir.
• Meyve bahçelerinde demir klorozu, yüksek aktif kirecin en tipik işaretidir.

Çinko eksikliği ise kısa boğum, küçük ve dar yaprak (meyvede "küçük yaprak") ile tahılda verim ve tane kalitesi kaybı şeklinde görülür. Çinko, Türkiye'nin en yaygın mikro element sorunudur; toprakların yaklaşık yarısında DTPA ile ölçülen çinko 0,5 mg/kg kritik değerinin altındadır [107].

Mikro elementler DTPA testiyle ölçülür; bu test özellikle nötr ve kireçli topraklarda çinko, demir, mangan ve bakır yetersizliğini belirlemek için geliştirilmiştir [92]. Türkiye'de yaygın kullanılan sınırlar: demirde 2,5 mg/kg altı noksan, 2,5–4,5 kritik; çinkoda 0,5 altı noksan, 0,5–1,0 kritik, 1,0 üstü yeterli [90] [87]. Özgün çalışmada mısır için çinko kritik düzeyi 0,8 mg/kg olarak verilmiştir [92].

Ulusal düzeyde en yaygın mikro element sorunu çinko, ardından demir ve mangandır; bakır sorunu genellikle görülmez [87]. Bölgesel bir örnek olarak Manisa'da 709 toprak örneğinin %66,4'ünde çinko, %69,8'inde mangan az veya çok az bulunmuş; buna karşılık demir örneklerin %67,8'inde iyi düzeyde, bakır ise %95,4'ünde yeterli çıkmıştır [87]. Yani analizde demir yeterli görünse bile kireç, bikarbonat ve ıslaklık nedeniyle bitkide demir klorozu görülebilir; tersine, çinko sorunu çoğu zaman belirti vermeden verimi düşürür.

Bir başka dikkat noktası fosfor ile çinko arasındaki dengedir. Fosforca çok zengin topraklarda ek fosfor, çinko ve demir alımını baskılayabilir; Manisa örneklerinin %25'inde fosfor "çok yüksek" sınıftadır [87]. Bu yüzden "kireçli toprak = daha çok fosfor" diye düşünmek yerine analiz sonucuna göre hareket etmek gerekir.

Kireçli toprakta gübreleme ve toprak yönetimi nasıl yapılır?

Kireçli toprağı "kireçsiz" yapmak mümkün değildir; amaç, bitkinin bu toprakta besine ulaşmasını kolaylaştırmaktır. Genel ilkeler şunlardır:

• Kireçleme yapmayın. Kireç taşı içeren gübre ve toprak düzenleyiciler kireçli toprakta gereksizdir.
• Fosforu banda veya ocağa verin. Serpme yerine tohumun yakınına bant halinde verilen fosfor, toprağın kirecine daha az temas eder.
• Asit karakterli gübreleri tercih edin. Kök çevresinde küçük ve geçici bir pH düşüşü, fosfor ve mikro element alımını kolaylaştırabilir.
• Mikro elementleri doğru formda verin. Kireçli toprağa inorganik demir tuzu vermek etkisizdir; kireçli toprakta kararlı şelat formları veya yaprak uygulaması gerekir. Çinko da eksiklik saptandığında topraktan veya yapraktan verilebilir.
• Organik maddeyi artırın. Kompost, ahır gübresi ve anızın toprağa karıştırılması, besin tutma gücünü ve mikrobiyal yaşamı destekler. Ayrıntılar için toprakta organik madde sayfasına bakabilirsiniz.
• Sulamayı yönetin. Aşırı ıslaklık ve bikarbonatlı su klorozu artırır; gereğinden fazla ve sık sulamadan kaçının.
• Bahçede anaç seçin. Kireçli arazide bahçe kurulacaksa aktif kirece dayanıklı anaç seçimi, sonradan yapılacak her düzeltmeden daha etkilidir.

Kireçli tarlada analiz raporunu okurken şu satırlar birlikte değerlendirilmelidir: toplam kireç (gerekirse aktif kireç), pH, Olsen fosforu, DTPA çinko ve demir, organik madde ve sulama suyunun bikarbonat içeriği. Tek satıra bakarak karar vermek, örneğin yalnız fosforu görüp çinkoyu atlamak, kireçli topraklarda en sık yapılan hatadır.

Doz ve ürün seçimi toprak analizine, bitkiye ve verim hedefine göre değişir; bir ziraat mühendisiyle belirlenmelidir.

Bakteriler kireçli topraktaki fosforu çözebilir mi?

Fosfat çözen bakteriler glukonik, sitrik ve oksalik asit gibi organik asitler salgılar. Bu asitler kök çevresinde pH'ı düşürür ve kalsiyumla bağlanmış fosfatın bir kısmını çözünür hale getirir; fosfataz ve fitaz enzimleri de organik fosforu parçalar. Bu grupta en çok çalışılan cinsler Bacillus ve Pseudomonas'tır [117].

Literatür bu konuda ne söylüyor?

• meta-analiz 104 makale ve 506 uygulamayı inceleyen bir meta-analizde, Bacillus kullanılan çalışmaların %92'sinde fosfor alımı, %88'inde sürgün biyokütlesi olumlu yönde bulunmuştur. Ancak fosfor alımındaki artış her zaman biyokütle veya boy artışına dönüşmemiştir [118].
• meta-analiz 171 yayını kapsayan küresel bir meta-analizde biyogübrelerin ortalama verim artışı %16,2 bulunmuştur; bu oran karasal iklimde %8,5'e iner. Fosfat çözenlerin en iyi sonucu, topraktaki yarayışlı fosforun hiç olmadığı değil, orta düzeyde (25–35 kg/ha) olduğu koşullarda verdiği bildirilmiştir [81].
• tarla Brezilya'da 5 sezon süren mısır denemesinde Bacillus megaterium B119 ve B. subtilis B2084 suşları birlikte tohuma uygulandığında iki lokasyonda %24 ve %11 verim artışı ölçülmüştür. Bu artışlar, hektara 100 kg P₂O₅ gübre zaten verilmiş parsellerde elde edilmiştir; bakteri gübrenin yerine geçmemiş, gübreyle birlikte kullanılmıştır [119].

Sınırlar: Sonuçlar suşa, toprağa ve iklime göre değişir; Brezilya denemesinin toprak koşulları Türkiye'nin kireçli topraklarıyla aynı değildir. Bakteriler kireci ortadan kaldırmaz ve fosforlu gübrenin yerini tutmaz; destekleyici bir rol üstlenir. Konunun genel çerçevesi için mikrobiyal gübre nedir ve Bacillus bakterileri sayfalarına bakabilirsiniz.

Besin yarayışlılığını destekleyen mikrobiyal gübrelerin etiket bilgisi ve uygulama dozları için Proverim ürün sayfasına bakabilirsiniz.